CÁCH DẬY TRẺ TỰ KIỂM SOÁT HÀNH VI

Hãy thử tưởng tượng xem:

Hết 1 ngày làm việc, bạn phi đến cửa hàng rau quả. Bạn đã lựa chọn xong đồ cần mua và chạy ra quầy thanh toán, chọn 1 quầy và bắt đầu xếp hàng chờ. Sau một lúc, bạn đổi ý chuyển sang quầy tính tiền khác vì quầy này có vẻ nhanh hơn. Nhưng tại quầy này, bạn chờ…chờ và chờ, rồi nhận ra rằng quầy này không nhanh hơn quầy kia. Bạn bấm máy điện thoại để check email và xoá tin nhắn. Khi xong việc đó, bạn bắt đầu thấy sốt ruột. Cuối cùng thì cũng đến lượt lấy đồ ra quầy để tính tiền. Xong, bạn lại nhận ra rằng lại có trục trặc do cô bán hàng lại phải Check giá 1 món đồ nào đó của người đằng trước, cô bán hàng gọi nhân viên Check giá. Khi mọi việc xong xuôi, thì cuối cùng cũng đến lượt, cô bán hàng chào: Hello, bạn khỏe không? Và bạn trả lời: Tôi khoẻ. Điều thú vị ở đây là hầu hết chúng ta đều phản ứng chung chung như vậy, thay vì nói thẳng với cô bán hàng là: tôi đang bức xúc lắm đây, hoặc là cửa hàng này cần tuyển thêm nhân viên đi chứ hoặc tôi phải chờ đến 15 phút mới đến lượt… Chính xác thì hành vi ứng xử này là gì, nó cho phép chúng ta chấp nhận những tình huống như vậy mà không bị mất kiểm soát. Điều này gọi là điều tiết hành vi.

Điều tiết hành vi là gì?Và dạy trẻ điều tiết hành vi.

Điều tiết hành vi, đôi khi được hiểu là khả năng “tự kiềm soát” (self regulation), để nói tới khả năng của chúng ta để :

– Tự kiểm soát để có hành vi theo cách chấp nhận được – điều này có nghĩa là kiểm soát sự bốc đồng, để không làm điều gì đó không nên (ví dụ như uống rượu) hoặc làm 1 việc gì đó, cho dù chúng ta không muốn làm (cư xử lịch sự với người quản lý, cho dù anh ta/cô ta thường xử sự không công bằng với chúng ta).

– Để kiểm soát năng lượng, tình cảm, sự chú ý và hành vi của chúng ta theo cách mà xã hội chấp nhận và giúp chúng ta đạt được những điều mong muốn.

– Bình tĩnh, tập trung và được cảnh báo

– Xử lý các vấn đề ảnh hưởng tới hệ thần kinh, như quá nhiều tiếng ồn, nhạy cảm, tình huống nguy kịch hoặc những yếu tố làm phân tán tư tưởng.

Khả năng để kiểm soát hành vi cho phép chúng ta tập trung chú ý ngay cả khi bị yếu tố bên ngoài làm phân tán, chú ý tới những thông tin quan trọng, chờ tới lượt, đợi, tuân theo các quy định và thích nghi với tình huống mới, làm những điều nên làm, kiểm soát bùng nổ sự cáu giận, và đương đầu với thử thách. Hành vị chuẩn mực được trẻ phát triển dần lên từ khi còn nhỏ. Hành vi này sẽ không xuất hiện chóng vánh và một vài trẻ có khả năng thích nghi với những bức xúc hàng ngày dễ dàng hơn một số trẻ khác.

Khả năng của trẻ để chuẩn hóa hành vi của mình sẽ ảnh hưởng tới khả năng phát triển của trẻ sau này.

Điều này được nhấn mạnh trong 1 thí nghiệm nổi tiếng về điều tiết hành vi, 1 đứa trẻ 4 tuổi được đưa cho 1 kẹo dẻo, và được dặn rằng cháu sẽ được thêm 1 kẹo dẻo nữa ngay lập tức và còn thêm nhiều kẹo dẻo nữa, nếu như chịu ngồi chờ người lớn quay trở lại căn phòng. Có khoảng 30% đứa trẻ đã chờ và những đứa trẻ này đã có kết quả học tập tốt hơn ở trường và trường đai học khi chúng lớn lên, ít có những hành động quậy phá, và ít trường hợp sử dụng ma túy hơn.

Mối quan hệ chặt chẽ giữa điều tiết hành vi và ngôn ngữ.

Có một mối quan hệ chặt chẽ giữa điều tiết hành vi và ngôn ngữ, các nghiên cứu chỉ ra rằng:

– Trẻ nhỏ dưới 3 tuổi (toddlers) có vốn từ vựng nhiều sẽ phát triển kỹ năng điều tiết hành vi tốt hơn

– Trẻ từ 4-6 tuổi (Preschools) có kỹ năng điều tiết hành vi tốt hơn sẽ có khả năng nghe, nói, đọc viết và làm toán tốt hơn.

Trong các nghiên cứu về trẻ chậm phát triển ngôn ngữ, chỉ ra rằng:

– Trẻ có điều tiết hành vi tốt hơn sẽ học nhiều từ vựng hơn trong giờ trị liệu ngôn ngữ so với những trẻ có điều tiết hành vi kém hơn. Điều này có thể giải thích do trẻ có điều tiết hành vi tốt hơn sẽ chú ý tốt hơn và duy trì được lâu hơn với những khó khăn trong suốt giờ can thiệp trị liệu ngôn ngữ, và vì thế nó cho phép trẻ thu được nhiều kết quả hơn từ trị liệu.

– Là những trẻ chậm nói thường gặp phải khó khăn trong điều tiết hành vi từ lúc đi nhà trẻ

– Trẻ bị chậm nói có điều tiết hành vi kém hơn so với trẻ bình thường ở nhà trẻ, điều này là do trẻ có ít kỹ năng ngôn ngữ sẽ có ít cách để diễn đạt và giải thích về cảm xúc bản thân.

Do tầm quan trọng về mối quan hệ chặt chẽ giữa điều tiết hành vi và ngôn ngữ, bố mẹ phải rất lưu ý, và đặc biệt đối với cha mẹ của trẻ khó khăn trong phát triển ngôn ngữ, là phải học cách khích lệ con của mình theo các chuẩn mực của hành vi. Điều này giúp cho trẻ thu được kết quả nhiều hơn từ các trị liệu ngôn ngữ và lời nói, tương tác với các thành viện trong gia đình, các trẻ khác và học tập được tại trường.

Làm thế nào để cha, mẹ khuyến khích con của mình có kỹ năng điều tiết hành vi?

Giúp trẻ học cách tuân theo các chuẩn mực của hành vi, không phải giúp các con học cách để ngồi, tuân theo các chỉ dẫn, và tự kiểm soát bản thân. Mà là tạo ra 1 môi trường cho phép trẻ có thể được tự lựa chọn, ý thức được kết quả sẽ xảy ra, thoải mái tư tưởng, xả stress, có năng lượng để đương đầu với thách thức, khó khăn trong cuộc sống của con.

Dưới đây là 1 số gợi ý đơn giản sẽ giúp cha mẹ khuyến khích điều tiết hành vi của con:

– Quan sát con của mình thật cẩn thận– Stuard Shanker, giáo sư tại trường Đại học York tại Torronto người đã nghiên cứu về (self-regulation), cho rằng bố mẹ “hãy là nhà thám tử”. Có nghĩa là tìm hiểu những yêu cầu nào cần đặt ra đối với con, những yếu tố nào giúp cho con có thể bình tĩnh và được cảnh báo, con đã sử dụng cái gì để kiểm soát bản thân, và đâu là nguyên nhân làm con bị quá kích động hoặc bị thiếu nhạy cảm.

Quan sát phản ứng của trẻ tới những tình huống và hoạt động khác nhau. Một khi bạn biết điều làm con stress, bạn có thể giảm thiểu chúng, hoặc tạo ra 1 môi trường mà con duy trì được bình tĩnh và tập trung.

– Cha mẹ hãy chứng minh về khả năng của điều tiết hành vi của mình – Trong các hoạt động hàng ngày, sử dụng từ ngữ, hành động, và “tự sự” để chứng minh về điều tiết hành vi. Tự sự là ngôn ngữ diễn đạt bằng lời về suy nghĩ và cảm xúc của bạn.

Khi chơi Trò Board Game, bạn có thể minh họa làm thế nào để kiểm soát sự bốc đồng trước, ví dụ như:”Tôi sẽ để bạn chơi lần này vì lần trước tôi đã chơi trước bạn rồi”. Nếu như 1 đồ chơi bị vỡ, bạn có thể chứng minh mình kiểm soát được cảm xúc khó chịu như thế nào như:“Ooh, thật là chán, tôi rất muốn chơi trò này với bạn. Hmmm…để xem liệu chúng mình có thể tìm một vật khác để thay thế không” hoặc nếu gặp phải một tình huống khó xử lý, bạn có thể chứng minh cách giải quyết vấn đề và cách cầm cự như “Hmmm kỳ cục quá đi. Điều gì sẽ xảy ra nếu chúng ta thử cách kia trước nhỉ?”

– Dạy con cách nói ra suy nghĩ và cảm xúc của mình, điều này sẽ cung cấp cho con công cụ để con hỗ trợ hành vi của mình.

Một số từ ngữ đơn giản và sơ khai để diễn tả cảm xúc bao gồm “hạnh phúc”, “tức giận”, “lo sợ”, và “buồn chán”. Khi ngôn ngữ phát triển hơn nữa, bạn có thể dùng những từ như “cảm thấy”, “nghĩ rằng”, “thất vọng”, hoặc “bình tĩnh”. Bạn có thể sử dụng những từ để miêu tả những suy nghĩ của trẻ và cảm xúc trong cuộc sống hàng ngày. Ví dụ, nếu con của bạn tự nhiên thay đổi lịch trình, bạn có thể dùng những từ mà trẻ thường nghĩ tới, bằng cách nói:”con hình như không vui khi kế hoạch của mẹ con mình thay đổi đúng không”.

– Xây dựng lịch trình và mục tiêu rõ ràng– thường trẻ sẽ ít kiểm soát hành vi và cảm xúc của mình khi mục tiêu được đặt ra không rõ ràng hoặc trẻ không biết được cái gì sẽ xảy ra.

Sử dụng lịch trình, danh mục, cảnh báo những thay đổi, đặt giờ, hoặc bất kỳ 1 công cụ nào khác mà giúp trẻ có được 1 lịch trình rõ ràng, có thể dự đoán, điều này sẽ giúp giảm thiểu những áp lực và giúp trẻ hiểu điều gì sẽ xảy ra.

– Khuyến khích con của bạn chơi với trẻ khác– nếu con của bạn có khó khăn trong việc chuẩn mực hành vi của mình, hãy lên kế hoạch kết thân với 1 bạn mà có kỷ luật hành vi tốt. Bằng cách đó, con của bạn có thể học theo mẫu của trẻ khác.

Lên kế hoạch kết thân với 1 trẻ khác giỏi các kỹ năng đợi lượt, chờ đợi, thương lượng, và chơi đẹp (không ăn gian).

– Giúp con của bạn chơi giàu trí tưởng tượng-Trong lúc giả vờ chơi, trẻ thực hành rất nhiều khía cạnh của kỷ luật hành vi. Để đóng vai giả vờ (ví dụ giả vờ là 1 Bác sỹ), bọn trẻ cần tạm quên đi những phản ứng tự nhiên thật của mình, mà phải giả vờ mình hành động như là 1 bác sỹ. Trẻ cần tự quyết định và xem nên giả vờ như thế nào, bao gồm dùng đồ chơi nào và trẻ nào sẽ đóng vai gì. Kỹ năng giả vờ sẽ bao gồm cả lên kế hoạch, diễn đạt những cảm xúc, kịch bản và kết quả.

Khuyến khích con của bạn chơi giả vờ bằng cách khuyến khích phân vai (giả vờ là anh lính cứu hỏa hoặc cô phục vụ bàn) và giả vờ diễn với dụng cụ đồ chơi (giả vờ lái xe đến chỗ rửa xe). Hãy mời trẻ khác tham gia trò giả vờ bất cứ khi nào có thể.

– Theo sự dẫn dắt của trẻ-khuyến khích những sở thích của trẻ trong khi chơi và các hoạt động khác sẽ khiến trẻ chú ý và có động lực tham gia hơn.

Theo sự dẫn dắt của trẻ, có nghĩa kể cả việc phá vỡ kế hoạch của bạn, và quan sát những mối quan tâm của trẻ. Khi con của bạn được dẫn dắt cuộc đối thoại và trò chơi, bạn sẽ thấy sự tương tác của bạn được kéo dài lâu hơn và trẻ sẽ chú ý tới những gì bạn nói và những điều bạn làm.

– Chơi trò chơi theo những nguyên tắc nhất định- khả năng tuân thủ theo luật chơi, và áp dụng nó là một phần của phát triển kỹ năng tự kiểm soát hành vi.

Chơi trò đơn giản tại nhà như đuổi bắt, trốn tìm, câu cá hoặc đơn giản như Board game.

– Khuyến khích chơi trò vận động– Stuart Shanker gợi ý giới hạn thời gian chú ý vào màn hình và tăng thời gian chơi ngoài trời và hoạt động thể chất. Thiếu vận động thể chất có thể tạo ra stress cho hệ thống cơ thể của con bạn và tăng hoạt động thể chất và vui chơi vận động sẽ cải thiện khả năng của con về điều tiết hành vi.

Chơi trò người là cách lý tưởng để khuyến khích hoạt động thể chất- các trò như đuổi nhau, vòng tròn quanh Rosie, Nhẩy ngựa…

– Hãy để con được chọn và đặt ra mục tiêu chơi. Cung cấp cho trẻ những lựa chọn mà con có thể có khả năng kiểm soát được cuộc chơi. Và giúp trẻ đặt ra các mục tiêu của mình sẽ giúp trẻ phát triển được kỹ năng tự kiểm soát.

Trẻ lựa chọn mục tiêu cho kỳ nghỉ hè hoặc chiều thứ bảy sẽ ra sao, lên kế hoạch các hoạt động cho một buổi chơi với bạn thân, hoặc được tự chọn sẽ mặc quần áo gì cho ngày mai.

Thông qua việc giảm áp lực và yêu cầu lên trẻ hàng ngày, sẽ tạo ra một môi trường mà ở đó trẻ thấy bình an, được cảnh báo và tập trung, do đó trẻ sẽ có đủ năng lượng để học hỏi từ môi trường xung quanh và kiểm soát những áp lực có thể xảy ra. Hơn thế nữa, bằng cách khuyến khích điều tiết hành vi của trẻ, chúng ta đã tăng cường khả năng ngôn ngữ của trẻ và tiềm năng về sự thành công của trẻ ở trường học sau này.